An Aoine 16/03/2012

Chreidfeadh an léitheoir go bhfuil rud éigin eile i bhfad níos dáiríre ná braon tae agus comhrá deas réchúiseach ar súil ar an Meal gach aon Aoine leis an méid cainte ar an dianmhachnamh an tseachtain seo arís ( infheitheamh mairneadh). Ar eagla go mbeadh aon amhras ann, d’iompaigh an comhrá go dtí an t-ábhar tábhachtach san…an bhualtrach (!) agus an tslí gur maith leis na madraí (na brogairí, go háirithe) a bheith a n-iomlasc iad fhéin sa bhualtrach. Aye, bíonn an t-asal  a iomlasc féin; an tsreang a roiseadh ón ngeansaí agus gach damhán alla ag tochras ar a cheirtlín féin….na briathra difriúla ag baint le cineál rothaladh.

Is é an rothlam duine an duine garbh nó an té gan morán ceille. Bhí an difríocht deanta idir duine ramhar (duine ciotrúnta, abair) agus an duine cothaithe nó an duine beathaithe (an duine trom) agus an duine othraithe (ró-throm). 

Is ionann an focal tiúthaidhe agus faic (sa chómhthéacs, ‘an bhfuil airgead agat?’,  ‘níl aon leathphingin agam’ ! nó, ‘níl tiúthaide agam!’). Muna bhfuil leathphingin agat seans maith ann ná fuil cianóg nó leath-fheoirling agat ach oiread!

Is bainne bainne, a deireann tú?! Bhuel, tá agus níl….agus an bhó díreach crúite is leamhnacht atá agat; an uachtar bainte is bláthach atá agat anois, gan morán taoisleann ann ach ólta chun an tart a chosc. Agus an difríocht idir bainne géar agus an bhláthach? Ambaiste fhéin, n’fheadar!

RÓF.

An Aoine 02/03/2012

Riabhach – focal a bhaineann le talamh, ainmhithe

Laethanta na Bó Riabhaí – deireadh Mhárta, tús Aibreáin – iad fuar, fliuch

An bhó riabhach – Féach Ó Dónaill

An Contae Riabhach .i. Loch Garman

chuige

Ní raghaidh mé ann chuige.

Ní rabhas ann chuige = in aon chor!

Ní raibh an caighdeán go maith chuige

aniar

Chugam aniar thú – le moladh nó le spreagadh a déarfaí a leithéid

Mórán rudaí a bhain leis an bhfocall aniar – bheidíst go maith

Tá an bhean sin ag gabháilt aniar = tá sí ag súil le páiste

Duine a bhfuil teacht aniar ann – tá misneach aige, tá sé ábalta cuid mhaith a sheasamh nó a thógaint

láidir

Láidir nár thána níos túisce, nó

Láidir nár dhúnais an geata id dhiaidh – le searbhas a déarfaí a leithéid le duine

Lathair Dé – eascaine neamhdhíobhálach

Láthair Dé gheobhair rud éigin

(Dhá fhocal a bhíodh i nDún Chaoin)

taoisleann = cothú, beathú ann, maitheas

Bhí taoisleann maith ann.  Tá taoisleann maith san ubh (do rud atá chomh beag sin).  Tá taoisleann maith sa choirce (don bhó)

Níl aon taoisleann id chuid oibre

Móin

Móin dhubh = cóngarach do ghual, an ceann is fearr

Móin rua, an chuid is measa.

Dónn móin mhaith go dtí an ribe – nó go dtí an súsán

Bean éigin – bhí sí chomh dubh slíoctha le fód móna in íochtar portaigh

súsán = suasán = caonach (sphagnum moss) = féar tanaí

Donncha an tSúsáin, duine nach bhfuil crot rómhaith air / ar a chuid gruaige
múirín nó aoileach:  ag bailiú aoiligh (nó ag deanamh aoiligh ón mbruscar cistine orgánaigh)

araid = bosca = ina gcuirfí min choirce nó plúr.

lán na haraide móire ( de rud éigin)

pluais = uaimh = múmha = antúr (Focal a bhí i mBaile Uachtarach agus Ard na Caithne)

an mhúmha nó an mhumha

Faill na Mumha – tá sé sin in Ard na Caithne (Féach Ó Duinnín)

Buaile – An Buailtín = gort

Baile Uí Bhoithín = Tá Buailtín na gCapall ann, Buailtín na gConnors

Na cailleacha dubha nó cailleacha an bhrollaigh bháin .i. na mná rialta.

An Aoine 10/02/2012

Teachtaireacht thapaidh an tseachtain seo mar go bhfuil fotharaga (nó pindí no deabhadh) an diabhail orm! Thosaigh an chaint ar na slite difriúla gur féidir ‘meisce’ a chur in iúl! Mar shampla is féidir le duine a bheith ar a chaoil, ar a chaid nó, an ceann is fearr liom, a bheith caochta!

Seanfhocail deas ansan:

“Castar na daoine ar a chéile, ach ní chastar na cnoic ná na sleibhte”

Thainig fear cinn riain suas ach nilim cinnte cad go cruinn is brí leis…fhios ag éinne eile????

D’imigh an caint ansan go dtí an seana-léireasc:

“na trí rian is sia a fhanann: rian guail a muing, rian cairte i gclaí agus rian céachta i gcrích”

muing: portach;  sclaig focal ar rian cairte sa talamh

******************************************************************************************

cronán: Fuaim an chait cois tine; meamlach: an fhuaim a dhéanann sé nuair a bhíonn sé caite amach an doras!

bhí an focal scoite againn (tá sé scoite chum oibre/ airgid srl.) ach scúite (scúig/ ag scú)is ea craicinna bhaint de phrátaí, de ghlasraí srl

******************************************************************************************

bhí ana-chaint ansan ar an focal ar duine ná h-itheann aon rian feola …tá an focal veigeatóir (peaca is é é sin a scriobh fiú amháin dar le duine d’ár gcomhairleoirí!). Úsáidtear an focal feoilshéantóir (séan is ea ádh nó rath ach bheadh cosaint i gceist leis chomh maith). Ach, an focal is fearr ná turaire (tur = tirim, caint thur is ea caint leamh, m.sh)

bhí an díospóireacht ag dul i dteocht, is cosiúil, mar chas an chaint ar cimír (máchail, gortú a mhaireann), speabhraoidí (caint gan chiall ón té atá ag dul in éag, m.sh. speabhraoidí an bháis), spearbal (cnaoiste, ina cnaoiste ar an dtalamh) agus a bheith gan aithne, gan urlabhra! Bhí sé in am bóthar a bhualadh aríst dáiríre sula raibh tús curtha le rudaí!

An bhfuil aon ní agaibhse le cur leis seo? D’fháilteoimís rompu.

An Aoine 03/02/2012

Comhrá cinncheartchéille againn arís inniu! Is minic a chloistear caint ar an ‘braon broghach’ i gConnemara: an braon fághta sa bhuidéal; bhfuel, ‘sé an focal dríodar i bhfeidhm, go háitiúil.

Chuaigh an caint i dtreo ár gcomharsna béal dorais agus daoine ciotrúnta, cadránta, achrannach (!); focal eile ar an dteama ceanna: sceachaire, codarmán maistín (‘is maistín ceart é’)

D’imigh an caint ansan go dtí an té níos measa ná aon sceachaire…an diúgaire, ‘sea an súmaire/ an failpearaí sa phub ag lorg deoch in aisce ar dhaoine (‘ag diúgaire‘ do daoine eile agus ‘Diúg an Bhairillí

Bhí droch-seachtain ag daoine eigint má lean an comhrá ansan ar an té ag teip nó ag dul in éag agus thainig na focail ag síogú léi, ag seirgeadh, ag cnaoi, agus ag ceilúiradh suas.

Agus…ar daoine níl feith an ghrinn ann (ta sé duairc, gruama, dochma)

Caint san ar péire focal…duáileach/ suáileach, doicheall/ soicheall, saoirse/ daoirse agus sorcha an lae (breachadh an lae)/ doircheach an lae (clapsholas)

“dual in adhmad

fochal i bpráta

doicheall i gcroí an

té atá cráite”

******************************************************************************************

“an rud a bhailíonn an cníopaire, scaipeann an rábaire”

rábaire: duine flaithiúleach; cníopaire: níl sprionlóir i gceist ach fós fhéin an té atá go maith le airgead nó cnuaisciúnach (ag cnuaiseach, prataí nó feamainn, m.s.).

Bhí caint ansan ar ladhar (lamh nó crobh de rud eigint) vis-á-vis mám (dhá lamh de). Chuathas as san ag caint ar an difríocht idir ladhar do thóna agus geadán do thóna: am imeacht ag an bpointe sin!

An bhfuil aon ní agaibhse le cur leis seo? D’fháilteoimís rompu.

An Aoine 27/01/2012

Bhí cad é caint is cibeal inniu againn san Ionad Seirbhísí Teanga ar an Meal anso sa Daingean. Cuireadh mórán focal trí chéile! Déanfam iarracht blaiseadh a thabhairt daoibh agus súil againn go mbeidh sibh ábalta cur leis!

Bhí léan orm go gcailleas an chéad chuid den bplé (nó bhí aithreachas ormbhí brón orm….) 

Ag caint dúinn ar céardaíocht…cén sórt lucht céirde atá ann? Ceathrar Togha – sin é an té is fearr i mbun a chuid oibre. Ansan tá an Rotús a bheadh go maith ach ná beadh chomh maith leis an té atá Togha. Bheadh Tuaimineach ina dhiaidh san, an té ná beadh iontach ar fad ach ná beadh ainnis ach oiread, agus ansan bheadh an té a bheadh ana-ainnis i mubn a chúraim an Díghe – Is meas é ná an díghe!

Ina dhiaidh sin go léir bhí daoine tugtha, traochta, tuirseach, tnáithte, tnáchta nó cortha!

Chuathas as san ag caint ar chúrsaí sláinte duine go gcuireann loscaidí dócroí isteach air, duine eile go mbeadh an craosghalar air, nó goile transa nó ordóg stéige lúb ar stéig ag duine eile An té go mbuailfeadh maidhm chuisle nó at chuisle é faraoir ní dócha go dtiocfadh sé as. Fadó ceann de na gearánta ba chomónda ag daoine ná  dótalún, sé sin nuair ná bíodh aon bhróga orthu. Thagadh súilín circe ar bhunaíocha na cos ag daoine leis, is is dócha go ndeineann fós.

Cup ar chupa ólta ag duine bhuel chaithfidh an duine sin dul ag suí leis féin nó dul an leithreas!

An bhfuil aon ní agaibhse le cur leis seo – d’fháilteoimís rompu.

An Aoine 20/01/2012

ag lígh-dhealbhadh an tí: ag péinteáil/ deanamh suas an tí

ag gealadh an tí: tigh a phéinteáil (le haol); tá an tigh gealta

tigh áirgeamhail (tigh áirgiúil) = tigh deisiúil vs. tigh dealbh = tigh lom nó bocht

*******************************************************************************************

bhí smut air = bhí pus air; Domhnach na Smut (an chéad Domhnach an Chargais)

foc (bí curamach le seo!) = féasóg teanna néata

floisc ort = fonn ort; floisc chun an bhia, m.s.

gleam-shúil = súil/ súile dearg (le aois nó brón)

*******************************************************************************************

ag foicheacht, tá sé ag foicheacht uirthi = lánúin neamhphósta ag maireachaint le chéile

ag faoileáil uirthi baint le suiríoch, ag suirí

*******************************************************************************************

púnáiste, obair déanta/ seirbhís tughta in ionad cíos; m.s.  tionónta do tiarna talún (“tá púnáiste amuigh aige orm”)

fad-aradhnacht = foighneach (téann ón focal aradha); “tabhair fad an théada dó!” = “bí fad-aradhnacht leis”

faghastrach = scéal fada (“scéal madra na n-ocht gcos”) nó ceangal fada (” is faghastrach an ceangal d’asal é sin”)

*******************************************************************************************

tá clipeadh air = níl fearg i ceist (sin ‘clipe feirge’!) ach ag dul as a mheabhair ag deanamh rud éigin

“táim clipthe ag an seana-dhiabhal ríomhaire”

obair dhuaisiúil = obair chrua (ag baint leis an fréamh-fhocal, duadh)

An Aoine 9/11/2011

Bhí comhrá cinncheartchéille againn inniu! – nó aréir!

Tá ceann na ceartchéille air = Tá sé stuama/ ciallmhar

***

Thugas geabh orthu = Thugas turas orthu

Thugas ruaill orthu = Thugas turas tapaidh orthu

Rann

“Thugas ruaill ar chara liom

Ba fhuar an fháilte

Ba lom an clár

Agus ba ghearr an chuaird” (= cuairt)

Rann eile!

“Téir ann go hannamh

Is beidh romhat fáilte

Téir ann go minic

Is beidh an ghráin ort”

***

Tá sé gairid don easna dom = Tá gaol gairid agam leis

A chara na n-árann – cara maith.

A chara na n-ae istigh – cara dílis!

***

Tá sé beagán gearra sa bhfiacail di = Tá sé róchríonna di.

***

Chuir sé an teitheadh orainn

Theith sé

Ruagaire reatha = duine atá ar a theitheadh